Gelijkheid is een politieke keuze. We houden graag vast aan het idee dat iedereen vanaf hetzelfde startpunt vertrekt, maar klopt dat wel? Hoe zit dat bijvoorbeeld met het educatieve, affectieve en culturele kapitaal, die mee het sociaal-economische traject van individuen bepalen?
In België bezit de rijkste 20% meer dan 60% van het nettovermogen van het land (BNB, 2024). Eén op de twee kinderen van arbeiders blijft arbeider (ULiège, 2023), en volgens de OESO duurt het vier tot vijf generaties voor een gezin dat onderaan begint, het mediane inkomen bereikt. Dat is de beruchte “sticky floor”. Het aandeel erfgenamen neemt toe, terwijl de sociale mobiliteit nauwelijks vooruitgaat. Maar als we de kwestie reduceren tot louter de financiële overdracht, zien we de onzichtbare kant van de sociale lift over het hoofd: het netwerk van een moeder, het vertrouwen van een vader, de sociale codes die je aan tafel meekrijgt, de goede scholen waar je wordt ingeschreven, de boeken die je thuis leest. Wat het meest telt, is niet zozeer het ontvangen van een cheque, maar het krijgen van een kader, met andere woorden een opvoeding die mogelijkheden opent, een netwerk dat je serieus neemt en een gevoel van legitimiteit geeft. Een studie van de Koning Boudewijnstichting (2022) toont aan dat ouderlijke steun, waardering voor onderwijs en de beheersing van het Frans of Nederlands evenveel invloed hebben op de schoolloopbanen van kinderen in Brussel als het gezinsinkomen. Thomas Piketty stelt dat op lange termijn het rendement op kapitaal (r) doorgaans hoger ligt dan de economische groei (g). Erfenissen groeien daardoor sneller dan arbeidsinkomens, wat de ongelijkheid vergroot. Toch is dit mechanisme niet absoluut: de verhouding r > g verschilt naargelang het type kapitaal, de economische cyclus en het fiscale beleid. Het vergroot de verschillen, maar sluit sociale mobiliteit of individuele vooruitgang voor wie financiële, culturele of sociale hulpbronnen heeft, niet uit. Een nalatenschap kan het leven vergemakkelijken, maar het bepaalt niet onvermijdelijk het parcours van een kind.
Als we de sociale mobiliteit weer op gang willen brengen, ligt de sleutel in toegang tot de juiste middelen: kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen, levenslang leren voor laaggeschoolde volwassenen, een woonbeleid dat de afhankelijkheid van familiebijdragen verkleint en steun bij het nemen van risico’s om ondernemerschap mogelijk te maken voor meer mensen. Landen waar de sociale mobiliteit hoog blijft investeren massaal in die fundamenten. Het geluk wordt er niet overgelaten aan toeval.
“Willen we dat nalatenschappen blijven bepalen hoe onze levens verlopen”
In België is de vraag niet of een erfenis eerlijk is of niet; maar of we willen dat nalatenschappen, financieel of onzichtbaar, blijven bepalen hoe onze levens verlopen. Vandaag wordt 21,8% van de schoolresultaten van Belgische leerlingen verklaard door hun sociaal-economische achtergrond, een van de hoogste cijfers in de OESO. Toegang tot kansen is uiteindelijk het enige kapitaal dat echt telt.
