De federale regering zoekt tegen €202910 miljard om de begroting weer op orde te krijgen. De sociale uitgaven maken de tongen los: voor sommigen zijn ze een heilig huisje, voor anderen een bron van besparingen. Beide standpunten bieden een zeker intellectueel comfort.
Hoe essentiëler een uitgave, hoe kritischer we zouden moeten kijken naar wat ze oplevert. De economische eisen zouden in verhouding moeten staan tot het gewicht van de uitgaven in de overheidsfinanciën. Ouderdom, gezondheidszorg en invaliditeit zijn goed voor 80% van de sociale uitkeringen, terwijl werkloosheid 3,3% vertegenwoordigt. Dan blijkt dat de rangorde van de politieke bekommernissen nauwelijks overeenstemt met die van de budgettaire omvang.
In 2023 besteedde België bijna 29% van zijn bbp aan sociale bescherming. Die uitgaven moeten tegelijk een vangnet en een springplank zijn: ze beschermen mensen tegen armoede en tegenslagen in het leven, en bevorderen waar mogelijk hun economische zelfstandigheid.
Wat het eerste aspect betreft, mag België trots zijn: sociale overdrachten exclusief pensioenen verminderen het armoederisico met meer dan de helft, tegenover gemiddeld een derde in Europa.
België slaagt er bijzonder goed in inkomensongelijkheid te corrigeren, maar lijkt minder bedreven in het verzoenen van herverdeling en zelfstandigheid.
Ons sociale stelsel is het resultaat van decennia aan politieke compromissen, sociale verworvenheden en antwoorden op crisissen, waarbij elke maatregel zijn eigen barema’s en legitimiteit heeft. Maar zodra die maatregelen samenkomen in het budget van één gezin, begint die logica te barsten. De afzonderlijke verdiensten van maatregelen garanderen niet dat ook hun combinatie doeltreffend is: sommige vullen elkaar aan, andere overlappen zonder aantoonbaar bijkomend voordeel, en nog andere heffen elkaars effect op.
Neem het leefloon: dat vult de middelen van het gezin aan tot een maximumbedrag. Elke euro loon die in rekening wordt gebracht, wordt dus van de steun afgetrokken, boven op een bedrag dat tijdelijk is vrijgesteld. Een alleenstaande die halftijds werkt voor een nettoloon van €1.000, beschikt in de onderzochte situatie zo over €1.689 per maand. Die persoon zou hetzelfde bedrag hebben ontvangen met een inkomen van slechts €322. Zodra de vrijstellingsperiode voorbij is, kan het systeem aan halftijds werk exact dezelfde geldwaarde toekennen als aan helemaal niet werken.
De werkbonus roept een vergelijkbare vraag op: door de bijdragen op lage lonen te verlagen, helpt hij mensen aan het werk te houden. Maar voor werknemers die nog altijd een leefloon ontvangen, kan de stijging van het nettoloon volledig worden tenietgedaan door de vermindering van de steun. De overheid neemt dan met de ene hand terug wat ze met de andere financiert, terwijl ook de herziening van de sociale huurprijs op basis van het inkomen de winst verder kan verkleinen. De rekensom van de solidariteit levert hier enkele verrassingen op.
Wie via ondernemerschap uit de werkloosheid wil raken, krijgt met een nog binairdere logica te maken. Zodra een werkloze een zelfstandige activiteit in hoofdberoep uitoefent, verliest die de uitkering, zelfs als de eerste opdrachten nog niets hebben opgebracht. De regeling “Springplank naar zelfstandige” biedt maximaal twaalf maanden overgangstijd, op voorwaarde dat de activiteit een bijberoep blijft. Boven een bepaalde inkomensgrens worden de uitkeringen vervolgens euro per euro verminderd. De budgettaire afweging geeft zo voorrang aan onmiddellijke besparingen, met het risico de ondernemerszin te ontmoedigen waarvan een duurzame economie afhankelijk kan zijn.
De overheid redeneert per maatregel, maar een gezin heeft slechts één budget.
Eenoudergezinnen illustreren bijzonder goed de beperkingen van die verkokerde aanpak. Wie voltijds werkt tegen het minimumloon, houdt als alleenstaande ouder met twee kinderen naar schatting €375 per maand meer over door opnieuw aan het werk te gaan, nog vóór de kosten voor kinderopvang.
Econoom Amartya Sen, Nobelprijswinnaar in 1998, stelt dat welvaart ook moet worden beoordeeld aan de hand van capabilities: de reële mogelijkheden waarover iemand beschikt. Voor een alleenstaande ouder kunnen enkele honderden euro’s extra inkomen minder vrijheid opleveren dan de loonfiche doet vermoeden, zodra de kinderopvang is betaald en de voordelen die aan een bepaald statuut verbonden zijn, wegvallen. Dan is er geen ruimte om aan mogelijke vooruitgang te denken. Een onzekere toekomst zal nooit opwegen tegen het heden, ook al is dat minder rooskleurig.
Dezelfde redenering geldt aan het andere uiteinde van de inkomensschaal. Vooral de overheidssteun voor aanvullende werknemerspensioenen verdient nader onderzoek: de fiscale en sociale voordelen stapelen zich daar op. Een berekening van UCLouvain raamt die steun in het onderzochte geval op 47% van een premie van €12.000, terwijl het Rekenhof de ongelijke verdeling ervan heeft gedocumenteerd.
Naast de herverdelingskwestie rijst ook de vraag naar de additionaliteit: welk deel van dit spaargeld bestaat dankzij de vrijgevigheid van de overheid, en welk deel zou hoe dan ook zijn opgebouwd?
België kan goed meten hoeveel elke maatregel kost, maar weet veel minder goed wat de combinatie ervan oplevert. Elke sociale of fiscale hervorming zou gepaard moeten gaan met een evaluatie van de gecumuleerde gevolgen voor gezinnen, de bijkomende resultaten en de totale kosten voor de overheidsfinanciën.
De €10 miljard waarover wordt onderhandeld, zou zo een gemeenschappelijk kompas krijgen: de economische en sociale waarde die elke euro overheidsgeld oplevert.
Ook het ontbreken van een expliciete afweging is op zich een keuze. Het is paradoxaal om van een uitgave een heilig huisje te maken, net vanwege haar maatschappelijke belang. Goede bedoelingen ontslaan niemand van de plicht om verantwoording af te leggen, ze maken die juist noodzakelijk.
