Op 14 oktober kondigde GSK aan dat het tot 1.217 banen in België wil schrappen. Volgens het ACV ontving de groep in 2025 minstens €481 miljoen aan overheidssteun en fiscale voordelen. De kosten van die steun worden jaarlijks begroot, maar de doeltreffendheid ervan wordt slechts sporadisch onderzocht. De herstructurering legt dat onevenwicht bloot op een moment dat de overheidsfinanciën onder druk staan: de Nationale Bank verwacht dit jaar een tekort van 5,3% van het bbp.
Sinds de aankondiging staan twee visies tegenover elkaar. Het ACV en het ABVV hekelen steun zonder afdwingbare voorwaarden. De PVDA wil dat ondernemingen die collectief ontslaan hun steun terugbetalen. PS-voorzitter Paul Magnette vraagt een bredere aanpak van grote bedrijven die subsidies ontvangen en tegelijk banen schrappen.
Federaal minister van Economie David Clarinval roept dan weer op om de Belgische Pharma Valley te vrijwaren. Volgens de sector zijn de steunmaatregelen noodzakelijk om activiteiten in België te houden. Tussen beide kampen blijft de vraag van de belastingbetaler onbeantwoord: hoeveel extra economische activiteit levert zijn geld op?
België wilde de apotheek van Europa worden en zette daarvoor subsidies, vrijstellingen van bedrijfsvoorheffing en belastingaftrekken in. De sector kan indrukwekkende resultaten voorleggen. Volgens pharma.be staat België in Europa op de eerste plaats voor biofarmaceutische O&O-investeringen per inwoner. Jaarlijks besteedt de sector ruim €6 miljard aan onderzoek, goed voor 40% van alle private O&O in het land. Volgens sectorcijfers die La Libre aanhaalt, bereikte de export in 2025 €73 miljard, ongeveer 15% van het nationale totaal.
Die cijfers tonen het economische gewicht van de sector. Ze bewijzen nog niet welk deel daarvan aan de overheidssteun te danken is.
Het herstructureringsplan van GSK, de grootste private werkgever van Wallonië, heeft betrekking op 735 kaderleden en 482 bedienden in Waver, Rixensart en Gembloers. De groep telt in België ongeveer 8.300 à 8.400 medewerkers. Het steunbedrag van €481 miljoen dat het ACV naar voren schuift, bestaat voornamelijk uit O&O-steun en vrijstellingen van bedrijfsvoorheffing.
GSK betwist de manier waarop dat bedrag wordt voorgesteld. Volgens de groep gaat het om regelingen die openstaan voor alle ondernemingen die aan de voorwaarden voldoen. Bovendien staan er investeringen en onderzoeksactiviteiten tegenover. Frédéric Druck, secretaris-generaal van bio.be binnen essenscia, noemt de maatregelen de unique selling proposition van België.
Maar dat tegenover een fiscaal voordeel een investering staat, beantwoordt nog niet de beslissende vraag: zou die investering er zonder dat voordeel ook zijn gekomen?
In geneesmiddelenonderzoek vergelijken onderzoekers de resultaten van een behandeling met die van een controlegroep, die bijvoorbeeld een placebo krijgt. Bij overheidssteun is dezelfde logica relevant: vergelijk wat een onderneming dankzij de steun doet met wat ze zonder die steun zou hebben gedaan.
Het verschil heet additionaliteit: de extra investering die door de steun tot stand komt. Is dat verschil nul, dan betaalt de overheid voor iets wat ook zonder haar tussenkomst was gebeurd. Dat is het buitenkanseffect. Of de steun doorslaggevend is, moet dus worden gemeten.
Het Federaal Planbureau onderzocht die vraag in zijn vierde evaluatie van de O&O-steun, gepubliceerd in 2022 en gebaseerd op gegevens tot en met 2019. Elke euro gedeeltelijke vrijstelling van bedrijfsvoorheffing voor onderzoekers genereerde volgens die evaluatie €2 tot €6 aan private O&O. Bij drie van de vier onderzochte stimuli via de vennootschapsbelasting was het gemeten effect daarentegen vrijwel nul. Onder dezelfde noemer gingen dus maatregelen met sterk uiteenlopende resultaten schuil.
In 2019 kostte de fiscale O&O-steun €2,8 miljard, of 0,59% van het bbp. Ongeveer €2 miljard daarvan verliep via de vennootschapsbelasting, het kanaal dat volgens de evaluatie het minst doeltreffend was. Het Planbureau stelde daarom een plafond per onderneming voor. Het Rekenhof wees er daarnaast op dat de wetgever te weinig meetbare doelstellingen had vastgelegd om de maatregelen behoorlijk te kunnen beoordelen.
De €481 miljoen uit de berekening van het ACV omvat beide categorieën: vrijstellingen van bedrijfsvoorheffing en voordelen via de vennootschapsbelasting. Een openbare uitsplitsing zou duidelijk maken hoeveel steun via elk kanaal wordt toegekend. Om te weten wat die steun vandaag oplevert, is ook een nieuwe evaluatie nodig. Het recentste onderzochte jaar ligt inmiddels zeven jaar achter ons.
Andere landen bouwen zulke evaluatiemomenten in hun beleid in. Frankrijk koppelt fiscale uitgaven aan een vervaldatum. Volgens de programmeringswet voor de overheidsfinanciën 2023–2027 worden nieuwe fiscale gunstmaatregelen voor maximaal drie jaar ingevoerd. Voor een verlenging moet het parlement een evaluatie van de kosten en de doeltreffendheid krijgen.
Ook Ierland werkt sinds 2014 met uitdoofclausules voor nieuwe fiscale uitgaven. Wanneer de termijn verstrijkt, wordt de maatregel opnieuw beoordeeld, zoals de minister van Financiën in 2019 voor het parlement bevestigde.
Marokko legt de nadruk op voorwaarden bij de uitbetaling. Het Investeringscharter van 2022 koppelt investeringspremies aan onder meer duurzame banen. Ondernemingen ontvangen de premies in schijven, naarmate ze de uitgaven en de afgesproken nieuwe banen kunnen aantonen.
De Verenigde Staten kozen bij Intel voor aandeelhouderschap. In augustus 2025 zette Washington 8,9 miljard dollar aan toegezegde subsidies om in een belang van 9,9%. Die aanpak is omstreden, maar voegt een mogelijkheid toe aan het debat: de overheid kan de resultaten van steun evalueren, de uitbetaling aan voorwaarden koppelen of als aandeelhouder deelnemen in de waarde die ermee wordt gecreëerd.
België zou die evaluatielogica kunnen verankeren in een doorlichting tijdens elke legislatuur. Voor elke steunregeling, oud of nieuw, zou het bevoegde federale of regionale parlement een openbaar dossier krijgen met de kosten, de meetbare doelstelling en de vastgestelde additionaliteit. Met vier evaluaties sinds 2012 heeft het Planbureau aangetoond dat de methode beschikbaar is. Een wettelijk vastgelegde kalender zou van die evaluaties een vaste beleidspraktijk maken.
Die doorlichting moet verder reiken dan de farmasector. Volgens de Nationale Bank bedroegen de subsidies en investeringssteun aan ondernemingen in 2024 €25 miljard. Dat totaal omvat onder meer vrijstellingen van bedrijfsvoorheffing, bijdrageverminderingen, dienstencheques en subsidies aan de NMBS en bpost.
Bijna twee derde bestaat uit loonsubsidies die de hoge belastingdruk op arbeid moeten compenseren. De overheid corrigeert zo met steunmaatregelen gedeeltelijk de kosten die ze zelf oplegt. Ook dat pleit voor een brede evaluatie van de fiscale uitgaven, zoals eerder beargumenteerd in de column Fiscale uitgaven: als je iets graag ziet, tel je dan niet?.
Voor de grootste individuele steunbedragen kan uitbetaling in schijven worden gekoppeld aan schriftelijke engagementen over banen, investeringen of lokaal verankerd onderzoek. Bij automatische fiscale stimuli ligt het plafond per onderneming voor de hand dat het Planbureau in 2022 voorstelde.
Vooraf bekende regels bieden investeerders houvast. Een voorspelbare evaluatie is beter werkbaar dan politieke verontwaardiging na een ontslagronde. Daar ligt ook het antwoord op de vrees van essenscia dat België zijn troef zou verliezen: een steunmaatregel waarvan het effect is aangetoond, staat sterker wanneer zijn plaats in de begroting ter discussie komt.
Een geneesmiddel moet zijn werkzaamheid bewijzen. Overheidssteun zou haar plaats in de begroting op dezelfde manier moeten verdienen.
