Vóór zijn definitieve vertrek naar de Verenigde Staten in september 1933 verbleef Albert Einstein zo’n zes maanden in De Haan. Aan de Belgische kust bracht de beroemde Joodse natuurkundige zijn laatste zomer in Europa door. Albert Einstein in De Haan: à la recherche du temps perdu.
Beelden: Erfgoedcel De Haan
Verbeelding is belangrijker dan kennis: dat is de titel van het opengeslagen boek dat Albert Einstein vasthoudt, gezeten op zijn bankje in de Normandiëlaan. Althans, zijn bronzen evenbeeld. Neen, De Haan is haar beroemde gast niet vergeten. En met diezelfde verbeelding stappen we in de voetsporen van de eigenzinnige visionair.
Wanneer Albert Einstein samen met zijn echtgenote Elsa in De Haan aankomt, heeft het echtpaar al een hele reis achter de rug. Op 28 maart 1933 gaan ze in Antwerpen van boord van de SS Belgenland. Tijdens de overtocht heeft Einstein vernomen dat de nazi’s zijn woning in de Berlijnse Haberlandstrasse hebben doorzocht. Zijn bankrekeningen zijn geconfisqueerd en tal van waardevolle voorwerpen en documenten zijn in beslag genomen. Adolf Hitler is nog maar pas aan de macht, maar de gevolgen zijn al voelbaar. Onderweg naar België besluit Einstein niet meer naar Duitsland terug te keren. Hij neemt ontslag bij de Preussische Akademie der Wissenschaften en maakt die beslissing bij zijn aankomst in Antwerpen bekend tijdens een persconferentie in Hotel Century.
Einstein is dan al lang geen onbekende in België. Hij onderhoudt een warme vriendschap met het Belgische koningshuis. Vooral met koningin Elisabeth deelt hij een liefde voor muziek en cultuur. Dankzij de steun van het koningspaar wordt zijn verblijf mogelijk gemaakt en krijgt hij bescherming. Aanvankelijk verblijven Albert en Elsa enkele dagen op het domein Cantecroy in Mortsel, waar ze te gast zijn bij patholoog en professor Arthur De Groodt. Via mevrouw De Groodt valt de keuze voor een langer verblijf op De Haan. Vanuit Antwerpen reist Einstein met de trein naar Oostende en vervolgens met de kusttram naar De Haan. Het iconische tramhuisje ziet er vandaag nog vrijwel hetzelfde uit als toen, al is de omgeving grondig veranderd.
We wandelen via de Leopoldlaan richting park La Potinière, slaan links af naar de Jean D’Ardennelaan en nadien rechtsaf naar de Shakespearelaan. Daar vinden we Villa Savoyarde, gelegen in de rustige Concessiewijk van De Haan. Zijn Belgische uitvalsbasis is eerder bescheiden, in lijn met de architecturale principes van de wijk. De badplaats zelf heeft een relatief recente ontstaansgeschiedenis. De ontwikkeling begon onder impuls van Leopold II, die er meer dan honderd hectare duinen bezat. Hij gaf deze gronden in concessie aan een privéonderneming met als doel een nieuwe badplaats te ontwikkelen. De stedenbouwkundige visie werd beïnvloed door de Duitser Josef Stübben, die pleitte voor een organische aanleg met kronkelende lanen en veel groen. Dit resulteerde in de Concessie, een wijk die haar Belle Époque-karakter tot op vandaag grotendeels behoudt. De straatnamen verwijzen naar het koningshuis of naar schrijvers en musici. ‘Le Coq-sur-Mer’ of ‘De Haan-aan-Zee’ zelf zou zijn naam te danken hebben aan een legende waarin een schip tijdens een zware storm voor de kust vergaat. Door dichte mist raken de opvarenden gedesoriënteerd, maar het gekraai van een haan helpt hen uiteindelijk om de kust terug te vinden. De bemanning overleeft, de uitgeputte haan niet.
“Verbeelding is belangrijker dan kennis.”
Ook vandaag vergt het weinig verbeelding om Einstein in De Haan voor ons te zien. Aan het werk in Villa Savoyarde, waar hij op het gelijkvloers aan de straatkant van de Shakespearelaan zit te schrijven. Of wandelend op zijn onafscheidelijke sandalen, door de lanen en de duinen of over het strand. Om de zee te bereiken, hoeft hij alleen maar vanuit zijn villa naar de rotonde te lopen, de Dürerlaan te volgen en de Koninklijke Baan over te steken. Einstein maakt er een gewoonte van om ’s nachts over het strand te wandelen, tot wanhoop van de agenten die de beroemde gast moeten bewaken. We volgen hem ook de zowat vijfhonderd passen van zijn villa naar het terras van Grand Hotel Bellevue. Daar heeft hij onder de luifels zijn vaste plek, waar hij werkt of leest en geregeld geniet van een kopje koffie met een stukje kramiek.
Wie vandaag in Einsteins voetsporen door De Haan wandelt, ontdekt ook een kantelmoment in de Europese geschiedenis. De zomer van 1933 zou zijn laatste op het Europese vasteland worden, tegen de achtergrond van ingrijpende veranderingen in zijn eigen leven en in Europa. Toch vindt Einstein in De Haan een zeker ritme. Hij blijft werken en neemt deel aan het sociale en intellectuele leven in de badplaats en omgeving.
Op 3 augustus 1933 nodigt de Franse minister van Onderwijs Anatole de Monzie hem uit in Le Coeur Volant, destijds het enige tweesterrenrestaurant in De Haan. Op het vaste menu staan melon glacé, sole meunière, poulet grillé en crêpes suzette, zo lezen we in Einstein & Elisabeth van Rosine De Dijn (Overamstel Uitgevers, 2015).
In de tuin van het restaurant, vlak bij de plek waar vandaag zijn bronzen standbeeld zit, ontmoet Einstein tal van bekende namen. Onder anderen de schilders James Ensor en Alfons Blomme, schrijver Aldous Huxley en professor Georges Lemaître schuiven bij hem aan. De ontmoetingen maken van De Haan die zomer een trefpunt voor kunstenaars en wetenschappers.
Het restaurant bestaat niet meer, maar het pand in Anglo-Normandische stijl, dat nu appartementen herbergt, ademt nog de sfeer van weleer. Vanaf het centraal gelegen park La Potinière wandel je via de Normandiëlaan naar het pleintje aan de Prinses Astridlaan.
De Haan oefende niet alleen op Einstein een grote aantrekkingskracht uit. Al vóór zijn komst verbleven er prominente figuren als Maurice Maeterlinck en Stefan Zweig. Die laatste bracht er de zomer van 1914 door, tot vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Later zou hij terugblikken op het kosmopolitische Europa van vóór de oorlog.
Zijn beschrijving van het vreedzame samenzijn van verschillende nationaliteiten staat in schril contrast met de realiteit van 1933, wanneer datzelfde Europa opnieuw onder druk komt te staan. In zijn magnum opus De wereld van gisterenroept Zweig de zorgeloosheid van die zomer in De Haan op: ‘De vakantiegangers lagen onder hun kleurige zonneschermen aan het strand of baadden in zee, de kinderen lieten vliegers op, voor de koffiehuizen dansten jonge mensen op de dijk. Alle denkbare nationaliteiten leefden vreedzaam naast elkaar…’
“Alle denkbare nationaliteiten leefden vreedzaam naast elkaar…”
Net als bij Stefan Zweig zou de zomer in De Haan een kantelpunt betekenen voor Albert Einstein en zijn vrouw. In september 1933 verlaat het echtpaar definitief De Haan en Europa. Via Engeland reizen ze door naar de Verenigde Staten om zich definitief in Princeton te vestigen. Albert Einstein overleed er op 18 april 1955. Zijn vertrek uit Europa markeerde niet alleen een persoonlijke overgang maar symboliseerde ook de bredere intellectuele migratie die in de jaren dertig plaatsvond, aan de vooravond van een nieuwe wereldbrand. De vergeelde foto’s van de geleerde in De Haan laten de wandelaar mijmerend achter.
