De val ligt open. Wagenwijd. En velen lopen erin – de een uit ijdelheid, de ander uit naïviteit. Sommigen simpelweg uit dommigheid. Het nieuwe dogma van de hedendaagse samenleving, dat zich ten onrechte modern noemt: het pluralisme. De waardige opvolger van de ‘vrijheid van meningsuiting’, een begrip dat wellicht te veel is gebruikt, tot het versleten raakte, tot het terecht argwaan wekte, tot het werd misbruikt door wie de democratie minacht.
Het pluralisme dus. De nieuwe religie die ons een betere, rechtvaardigere wereld zou brengen.
Alles vertrekt, zoals wel vaker, vanuit een legitiem idee. In een wereld waarin de emotie het haalt van het feit, welke betere remedie dan een veelheid aan standpunten? Het lijkt een evidentie: de waarheid bestaat niet, er is alleen een veelheid aan blikken. En net die veelheid zou de hoeder van de werkelijkheid zijn. Uit de optelsom van meningen, uit de verzameling van opinies zou een verfijnd en getrouw begrip van de wereld ontstaan. Iets wat vandaag in elk facet van ons bestaan lijkt te kloppen: van de keuze van een restaurant of een hotel na het lezen van de reviews tot de meest ingrijpende beslissingen, zoals een stem of een medische diagnose…
Een mooie illusie. Begrijp me niet verkeerd. Dit is geen pleidooi tegen de vrijheid van meningsuiting. Het is enkel een waarschuwing, om te vermijden dat we haar grafrede moeten uitspreken.
Want het risico is reëel. Vandaag schuilt achter de dekmantel van het pluralisme immers de overtuiging dat iedereen het recht heeft om zich uit te spreken – en, als logisch gevolg, dat elke mening evenveel waard is. Zouden we vertrouwen op het oordeel van iemand die verklaarde: “Dit strand is top. Alleen een beetje te veel zand”? Redelijkerwijs niet (tenzij misschien als grap). Omdat het absurd lijkt, iets wat iedereen in principe zelf kan inschatten. Niet alle ideeën zijn evenveel waard. Niet alle ideeën verdienen het om gehoord te worden. Het pluralisme moet zijn rechtvaardiging veeleer vinden in de confrontatie van ideeën dan in de volledigheid ervan. Tussen “je mag niks meer zeggen” en “dat is extreemrechts” liggen een miljoen nuances die het verdienen om gehoord te worden en die de debatten stellig beter zouden maken. Het is dus uit de argumentatie en de opbouwende kritiek dat het pluralisme moet voortkomen. Kwaliteit dus, meer dan kwantiteit. Een kwaliteit die ook door waarden gezeefd moet worden. Net de rechtsstaat beschermt en waarborgt het pluralisme en de vrijheid van meningsuiting, door wie ze ten grave wil dragen of misbruikt, te veroordelen. De democratisering van het woord kan niet zonder die veroordeling. Als we deze rechten willen beschermen, moeten we wie ze wil vernietigen veroordelen. Om de vrijheid te beschermen, moeten we de vrijheidsvijanden veroordelen. Om de verdraagzaamheid te beschermen, moeten we de onverdraagzamen veroordelen. Die paradox is de prijs van een gevrijwaard pluralisme, van een gewaarborgde democratie – om te vermijden dat een dictatuur van meningen zich installeert, waaruit enkel de meest extremistische opinies als winnaars tevoorschijn komen.
