Op 14 oktober kondigde GSK aan dat het tot 1.217 banen in België wil schrappen. Volgens het ACV ontving de groep in 2025 minstens €481 miljoen aan overheidssteun en fiscale voordelen. De kosten van die steun staan elk jaar in de begroting, terwijl de doeltreffendheid ervan uit een handvol studies moet blijken. De herstructurering legt dat onevenwicht bloot nu de overheidsfinanciën onder druk staan: de Nationale Bank verwacht dit jaar een tekort van 5,3% van het bbp.
Sinds 14 oktober staan twee pleidooien tegenover elkaar. Het ACV en het ABVV hekelen overheidssteun waaraan geen voorwaarden zijn verbonden, de PVDA eist dat steun bij collectief ontslag wordt terugbetaald en PS-voorzitter Paul Magnette vraagt om een brede aanpak van grote ondernemingen die mensen ontslaan terwijl ze subsidies ontvangen. Aan de andere kant roept federaal minister van Economie David Clarinval op om de Belgische Pharma Valley te redden. Volgens de sector zijn deze stimuli noodzakelijk om in het land aanwezig te blijven. Tussen beide kampen wacht de belastingbetaler op een cijfer: hoeveel levert de steun de economie op in ruil voor zijn geld? In de geneeskunde wordt zo’n vraag beslecht met een eenvoudige test: werkt het geneesmiddel beter dan een suikerpil?
België heeft zijn farmaceutische gok gewonnen
België wilde de apotheek van Europa worden en trok daarvoor subsidies, kortingen op de bedrijfsvoorheffing en belastingaftrekken uit. Die gok lijkt te hebben geloond: volgens pharma.be staat het land in Europa op de eerste plaats voor investeringen in biofarmaceutische O&O per inwoner. De sector besteedt jaarlijks ruim €6 miljard aan onderzoek, goed voor 40% van alle private O&O in België. Volgens sectorcijfers die La Libre aanhaalt, liep de export in 2025 op tot €73 miljard, ongeveer 15% van het nationale totaal.
Het plan van GSK, de grootste private werkgever van Wallonië, treft 735 kaderleden en 482 bedienden in Waver, Rixensart en Gembloers, op een personeelsbestand van ongeveer 8.300 tot 8.400 mensen. De vakbondsberekening van €481 miljoen steunt voornamelijk op de steunmaatregelen voor O&O en de kortingen op de bedrijfsvoorheffing.
GSK betwist hoe dat bedrag wordt voorgesteld. De groep wijst erop dat deze voordelen voortvloeien uit regelingen die openstaan voor elke onderneming die aan de voorwaarden voldoet, en dat er wel degelijk investeringen en onderzoeksactiviteiten tegenover staan. Frédéric Druck, secretaris-generaal van bio.be binnen essenscia, noemt ze dan weer de unique selling proposition van het land. Het voordeel volgt dus op de investering. De vraag blijft of die investering er zonder het voordeel ook was gekomen.
Additionaliteit meet wat uitsluitend dankzij de steun tot stand kwam
In de geneeskunde wordt elke behandeling tegenover een placebo getest: de ene groep krijgt het geneesmiddel, de andere een suikerpil, waarna onderzoekers de ontwikkeling van beide groepen vergelijken. Toegepast op overheidssteun aan ondernemingen luidt de vraag: zou het bedrijf hoe dan ook hebben geïnvesteerd?
Het verschil tussen die twee trajecten heet additionaliteit: het deel van de investering dat uitsluitend dankzij de steun tot stand kwam. Als dat nul bedraagt, heeft de overheid een voorkeursbehandeling gegeven aan een kerngezonde patiënt. Dat is het buitenkanseffect. GSK voert aan dat de additionaliteit groot is, een argument dat beter gemeten wordt dan zomaar voor waar aangenomen.
Het Planbureau voerde de test uit
Het Federaal Planbureau voerde die test uit voor onderzoek, in zijn vierde evaluatie uit 2022 op basis van gegevens tot en met 2019. Elke euro gedeeltelijke vrijstelling van bedrijfsvoorheffing voor onderzoekers genereerde toen €2 tot €6 aan private O&O. Drie van de vier stimuli via de vennootschapsbelasting hadden daarentegen een effect dat bijna nul bedroeg. Dezelfde begroting bevatte dus zowel een geneesmiddel als een bijna-placebo.
In 2019 kostte de fiscale steun voor O&O €2,8 miljard, of 0,59% van het bbp. Daarvan verliep ongeveer €2 miljard via de vennootschapsbelasting, net het minst doeltreffende kanaal volgens het Planbureau, dat toen al een plafond per onderneming voorstelde. Het Rekenhof stelde op zijn beurt vast dat de wetgever te weinig meetbare doelstellingen had vastgelegd om die maatregelen te kunnen beoordelen.
Het door het ACV genoemde bedrag van €481 miljoen omvat beide categorieën: kortingen op de bedrijfsvoorheffing en regelingen via de vennootschapsbelasting. Een openbare uitsplitsing zou het geneesmiddel van het placebo kunnen onderscheiden. Zeven jaar na het laatste onderzochte jaar dringt een nieuwe controle zich op.
Andere landen onderwerpen hun steun al aan een onderzoek
Frankrijk zet een vervaldatum op zijn fiscale uitgaven. Sinds de programmeringswet voor de overheidsfinanciën 2023-2027 vervalt elke nieuwe fiscale gunstmaatregel na maximaal drie jaar. Voor een verlenging moet een evaluatie van de doeltreffendheid en de kosten aan het parlement worden voorgelegd.
Ierland voorziet voor elke fiscale uitgave die sinds 2014 werd ingevoerd in een uitdoofclausule. Zodra de termijn verstrijkt, wordt de maatregel opnieuw beoordeeld, zoals de minister van Financiën in 2019 voor het Ierse parlement bevestigde.
Marokko koppelt zijn investeringspremies via het Investeringscharter van 2022 aan het scheppen van duurzame banen. De premies worden in schijven uitbetaald naarmate de onderneming de gemaakte uitgaven en de in haar investeringsovereenkomst vastgelegde nieuwe banen kan aantonen.
De Verenigde Staten kozen voor de houding van een aandeelhouder. In augustus 2025 zette Washington 8,9 miljard dollar aan toegezegde subsidies voor Intel om in een belang van 9,9% in het kapitaal: de belastingbetaler krijgt zijn aandeel. De formule zorgt aan de overkant van de Atlantische Oceaan voor verdeeldheid, maar stelt wel de vraag waarop elk model een eigen antwoord biedt: moet steun worden geëvalueerd, moet de uitbetaling ervan aan voorwaarden worden gekoppeld of moet de winst die ermee mogelijk wordt gemaakt, worden gedeeld?
Een gezondheidscheck tijdens elke legislatuur
België zou er baat bij hebben die test te veralgemenen in de vorm van een gezondheidscheck tijdens elke legislatuur. Elke regeling, oud of recent, zou voor het bevoegde federale of regionale parlement verschijnen met een openbaar dossier waarin de kosten, de becijferde doelstelling en de gemeten additionaliteit worden toegelicht. Het Federaal Planbureau heeft met vier evaluaties sinds 2012 bewezen dat de methode bestaat. Alleen een wettelijk vastgelegde kalender ontbreekt nog.
Die check zou de volledige overheidsapotheek omvatten, net als alle andere sectoren die de overheid prioritair genoeg vindt om met dergelijke maatregelen te ondersteunen. Volgens de Nationale Bank liepen de subsidies en investeringssteun aan ondernemingen in 2024 op tot €25 miljard. Dat totaal omvat vrijstellingen van bedrijfsvoorheffing, kortingen op bijdragen, dienstencheques en subsidies aan de NMBS of bpost. Bijna twee derde bestaat uit loonsubsidies die de zware belastingdruk op arbeid moeten compenseren: met subsidies verzorgt de overheid de wonde die ze met belastingen zelf slaat. Die vaststelling pleit voor een brede evaluatie van de fiscale uitgaven, zoals eerder verdedigd in een column in deze rubriek, Fiscale uitgaven: als je iets graag ziet, tel je dan niet?
De grootste individuele steunbedragen zouden in schijven worden uitbetaald, in ruil voor schriftelijke engagementen rond banen, investeringen of lokaal verankerd onderzoek. Voor automatische fiscale stimuli ligt eerder het plafond per onderneming voor de hand dat het Planbureau in 2022 voorstelde.
Vooraf bekende regels zouden investeerders geruststellen. Een voorspelbare controle is makkelijker te verteren dan plotse woede. Het antwoord op de vrees van essenscia dat het land zijn troef zou verliezen, ligt hier: een geëvalueerde stimulus wint aan geloofwaardigheid wat hij aan automatisme verliest.
Een vaccin moet het placebo verslaan voor het in de apotheek belandt. Overheidssteun zou hetzelfde moeten doen om haar plaats in de begroting te behouden.
